ارزیابی میزان افزایش رنگ پذیری پارچه پنبه ای برای چاپ اکوپرینت

نویسنده: فریبا احمدپور

چکیده:
پارچه پنبه ای به خاطر ساختار سلولی خود در برابر رنگرزی مقاومت بالایی دارد،قبل از شروع چاپ اکوپرینت با شستشوی اولیه گرد و غبار پارچه و خنثی کردن پارچه پنبه ای را طی مراحل پخت انجام داده و سپس با واشینگ سودا ،که یک آهار شوی قوی برای پارچه پنبه ای است وارد مرحله دندانه دار کردن با استات آلومینیوم میشویم ،که باعث تغییر خواص رنگ پذیری الیاف گردیده و روی خواص جذب رنگ و خواص ثباتی رنگزا تاثیر می گذارد.همچنین با کمک پروتئین حیوانی یا گیاهی و بایندر کردن تحریک رنگ پذیری پارچه افزایش میابد.

مقدمه:
تا به امروز آسیب‌های زیادی به واسطه‌ی مجموعه‌ای از فعالیت‌های نشأت گرفته از مقاصد انسانی، ساخت و ساز و به تحقق پیوستن امیال و تمایلات فردی و اجتماعی انسان‌ها به محیط زیست وارد گشته است. روشها، تجهیزات، فرایندها، حالتها، عملکرد و ماندگاری، گروهی از کلمات مرتبط با “اکو” هستند. به طور کلی مفهوم اکو، مسمم است تا روش‌ها و راه کارهایی را به منظور کاهش و حتی متوقف نمودن تاثیرات منفی زیست محیطی حاصل از فرایندهای مصنوعی صنعت چاپ و رنگرزی را استفاده کند.(1)
اکوپرینت، اکو فشن، اکو گرین، اکو آرت، اکو دیزاین، اکو فرندلی، اکو بیلدینگ، اکو پروداکت، اکو تکنولوژی، اکو اکشن و مواردی از این قبیل، در دهه‌ی اخیر، کلماتی هستند که درروشهای استفاده شده در زمینه‌ی طراحی و هنر اغلب انتخاب، نوشته و ارائه میشوند. مفهوم “اکو” از آگاهی انسان نسبت به کاهش تاثیرات منفی حاصل از آسیب‌های زیست محیطی و تغییرات اقلیمی جهانی نشأت گرفته است، که به عنوان واقعیتی خطرناک برای اغلب کشورهای جهان به شمار می‌آید .(2-3)
تکنیک اکوپرینت چاپ محیط زیستی است که دوست¬دار طبیعت است ، خود به معنای چاپ رنگ و عصاره‌ی مواد طبیعی روی بستر ها و الیاف مختلف است. اکوبه معنای محیط¬زیست و پرینت به معنای چاپ میباشد.
معروف‌ترین جنس برای چاپ ،پارچه های طبیعی و الیاف کاغذی هستند. اصطلاحات مورد استفاده در هنر اکوپرینت عبارتند از:
1-بسترها 2 – موادی برای دندانه¬ها 3- گیاهان و گلها 4- رنگزاها 5- فعال کننده¬¬های فلزی و غیر فلزی
فرایند ایجاد اکوپرینت با دندانه‌دار کردن شروع می‌شود. دندانه ماده ای افزودنی می باشد که باعث تغییر خواص رنگ پذیری الیاف گردیده و روی خواص جذب رنگ و خواص ثباتی رنگزا تاثیر می گذارد.
هدف این تحقیق بررسی چگونگی آماده سازی پارچه پنبه ای جهت رنگرزی و اجرای تکنیکهای اکوپرینت میباشد.(1-2-4)

مبانی نظری:
اکوپرینت در دو بستر انجام میشود:
1- بستر¬های سلولزی: انواع پارچه¬ها و کاغذها که منشا گیاهی دارند. مانند: متقال – کتان- لینن – چلوار- کرباس- تترون- کودری
2- بسترهای پروتئینی و حیوانی: ابریشم- پشم- چرم
موردنت¬ها (دندانه¬ها)موادی هستند که به ما کمک میکنند تا شکل¬بندی و رنگ¬بندی گیاهان را روی پارچه¬ها و کاغذ ثابت کنیم تا در حین استفاده رنگ خود را از دست ندهند.
گیاهان تانن(اثر رنگی) بالا دارند از شکل گیاه برای ماسکه کردن نیز استفاده میشود.
رنگ¬زاها به دو دسته کلی تقسیم میگردند:
1- میوه¬ها و گیاهان: اگر تانن بالا دارند به عنوان فعال کننده گیاهی استفاده می¬شوند ولی تانن پایین¬ها برای رنگ¬زایی استفاده می¬شوند.
2-تانن: موادی هستند که داخل میوه¬ نارس طعم گس دارد و در داخل تمام میوه¬ها وجود دارد.
برای تهیج گیاهان برای پس دادن رنگ از فعال کننده¬های فلزی و غیر فلزی استفاده می¬کنیم.
فعال کننده های فلزی شامل زنگ آهن(اکسید آهن)،سولفات آهن( زاج سبز)،کات بود( سولفات مس) میباشد ومهمترین فعال کننده غیر فلزی را میتوان سرکه سفید دانست(5).

روش تحقیق
برای آماده سازی پارچه جهت رنگرزی در ابتدا یک سری موادی از جمله نمک- شیر کم چرب- سرکه سفید- گل و گیاه -چکش- پودر صابون بچه با ph خنثی برای پیری واشینگ نیز مورد نیاز است.رنگ¬زاهای طبیعی شامل:جفت- هلیله- مازو- پوست گردو- پوست انار- روناس -پوست پیاز زرد و بنفش
رنگزاهای فلزی شامل:سولفات آهن صنعتی – سولفات مس- زاج سفید جوش شیرین- جوهر لیمو
پارچه پنبه ای باید پیری واشینگ و آهار شویی شود زیرا پارچه های سلولزی با دو نوع آهار چسبی و روغنی آهاردار میشوند تا میزان رنگ¬پذیری آنها صفر شود.مرحله اولیه شستشو پیری واشینگ است تا گرد و خاک محیطی آن گرفته شود که این مرحله با صابون بچه پودری و به صورت دستی یا ماشینی انجام میشود.اغلب پارچه¬ها به خاطر آهار موجود اسیدی هستند با این شستشو PH پارچه را خنثی می¬کنیم برای pre-washing از پودر صابون لباس بچه مخصوص ماشین و دستی استفاده میکنیم.
در روش ماشینی چون در مصرف آب صرفه¬جویی میشود بیشتر توصیه میگردد .در ماشین در بالاتر از 1 ساعت و درجه حرارت بالا باید شستشو شود به ازای هر متر پارچه 1 قاشق مربا خوری پودر صابون بچه در داخل خود ماشین اضافه میشود تا رسوب ندهد.در روش دستی 1 قاشق سوپخوری پودر صابون بچه به ازای هر متر پارچه را در آب حل کرده و پارچه را در آن 1 تا 5/1 ساعت می¬جوشانم پارچه کامل خنک می¬شود- بعد آبکش می¬کنیم.
بعد از پیری واشینگ مرحله آهار شویی است که در آن ازسنتز واشینگ سودا استفاده میشود. به ازای هر متر پارچه 50 گرم جوش شیرین را یک ساعت حرارت می¬دهیم تا صاف شود حین حرارت مدام هم می¬زنیم (هر قاشق غذاخوری سر صاف = 10 گرم)
واشینگ سودای آماده شده (جوش شیرین حرارت داده شده) یک آهارشوی قوی است که بهتر است برای هر بار استفاده تولید شود.
میتوان در ماکروفر 16 دقیقه حرارت داد که هر 2 دقیقه خارج کرده هم میزنیم تا مانند شن کویر روان شود. واشینگ سودای تهیه شده و سرد شده را خیلی آرام آرام به آب سرد اضافه کرده هم می¬زنیم.
جوش شیرین حاوی مولکول¬های آب است که با حرارت دادن آب آن کم شده و فرآورده¬های شیمیایی سودااش- واشینگ سودا و کربنات سدیم که این ترکیبات میزان مولکول¬های آب و در نتیجه قدرت کم و زیاد آهار شویی دارد. میتوان هر دو مرحله پیری واشینگ و آهارشویی را یکجا انجام داد به جای جوش شیرین از کربنات سدیم استفاده میکنیم ده برابر وزن پارچه آب + برای هرلیتر آب 2 گرم کربنات سدیم + 2 گرم صابون بچه
قدرت آهارشویی:کربنات سدیم> سودا اش> واشینگ سودا > جوش شیرین (دوراز مجاورت هوا)
اگر آب و خود واشینگ سودا سرد نباشد دچار سختی میشود در یک قابلمه پارچه¬ها را غرق آب کرده با واشینگ سودا زیر 90 درجه حرارت می¬دهیم بدون جوشاندن بعد اجازه میدهیم خنک شود و بعد فقط آبکشی می¬کنیم یک روز سایه خشک انجام می¬دهیم چون در آفتاب پارچه¬ها رنگ آفتاب می¬گیرند.(6-4)
بهترین موردنت (دندانه) استات آلومینیوم است که در آن از زاج سفید- جوش شیرین- سرکه و آب تصفیه شده استفاده می¬کنیم. سختی آب روی کار تاثیر دارد به همین دلیل آب یا می¬جوشانیم یا تصویه می¬کنیم.
برای حل کردن زاج و جوش شیرین از آب استفاده میکنیم میزان این آب را لحاظ میکنیم تا از آبی که در استات آلومینیوم استفاده میشود کم کنیم.
وقتی زاج به سرکه و جوش شیرین اضافه میشود استات آلومینیوم تولید شده و کف میکند که قوی¬ترین موردنت پارچه¬های سلولزی است پارچه¬ها را خیس کرده در محلول آماده شده غرب آب میکنیم و 90 دقیقه زیر نقطه جوش حرارت می¬دهیم اگر آب بجوشد کریستال شده و پارچه سخت می¬شود.
بعد از اتمام زمان در داخل مواد باقی می¬گذاریم تا سرد شود آبکش میکنیم و نمی¬شوریم فقط بار اضافه را می-گیریم بعد 4 روز سایه خشک میکنیم(5).
جدول ساخت موردنت استات آلومینیوم
3 متر پارچه \cong 500 گرم پارچه
میزان آب gm(ml) 5000 = 10 \times 500 gr
میزان زاج سفید gr 100= 2/0 \times 500 gr
میزان جوش شیرینgr 50 = 1/0\times 500 gr
میزان سرکه سفید gr 500 = 1 \times 500 gr
Milt 1000 =1 lit

در اکوپرینت سلولوزی بایندر به معنای چسب یا چسبدار کردن میباشد.
پارچه¬های سلولزی در جذب رنگ از خود مقاومت نشان میدهند که علت آن به نوع لیف بافته شده پارچه مربوط است منسوجات پروتئینی که در الیاف خود حاوی سلول¬های پروتئینی درشت هستند میتوانند رنگ را درون خود نگه دارند.
که در اکوپرینت ،آرتیست¬ها از بایندر برای چسباندن مولکول¬های پروتئینی به بدنه الیاف سلولزی استفاده میکنند.در واقع یک خورجین پروتئینی به الیاف می¬چسابنند تا رنگ درون خورجین جابگیرد تا پارچه سلولزی رنگین¬تر شود.
در نتیجه بایندر یعنی چسابندن پروتئین به الیاف سلولزی ،که این پروتئین را از شیر حیوانی یا شیر گیاهی تهیه میشود.
پارچه¬ای که 4 روز از سایه خشک کردن موردنت آن می¬گذرد را نم دار کرده در ظرف قرار داده به ازای هر پیمانه شیر(شیر سویا)، یک پیمانه آب به آن اضافه میکنیم تا در نهایت پارچه در آب و شیر غرقاب شود 24 ساعت در یخچال بدون باز و بسته کردن درب ظرف در طبقات پایین نگه¬داری کنید(6).
بعد از آن بار اضافه بایندر را میگیریم و 48 ساعت سایه خشک انجام میدهیم.

•پارچه اکو پرینت شده دیگر بایندر نمیشود.
•زمان و تاریخ بایندر کردن را یادداشت میکنیم.
جهت تهیه شیر سویا125 گرم لوبیای سویا را در مقداری آب خیس و غرقاب کنید و برای یک روز در یخچال استراحت دهید تا لوبیاها کاملا متورم شوند (تقریبا دو برابر شود) آب ظرف را خالی کرده و لوبیاها را همراه مقداری آب در ظرف حرارت دهید (5 دقیقه) به محض جوشیدن بردارید در صافی خالی کنید تا آب آن برود.
لوبیاهای نرم شده را با کمی آب تصفیه شده در مخلوط کن نرم کنید پس از پارچه صافی عبور دهید تا شیر سویا از توفوی آن جدا شود توفورا چندین بار با آب تصفیه شده به مخلوط کن برگردانید و چندین بار گرفتن شیر سویا را تکرار کنید تا جایی که 1 لیتر آب تصفیه شده تمام شود.
غلظت شیر سویا باید به غلظت شیر لبنی باشد این شیر را میتوانید یک هفته در یخچال نگهداری کنید.
این شیر با ترکیب ا به ا با آب تصفیه شده برای بایندر کردن سه متر پارچه کفایت میکند.
ظرف آب و شیر تمام مدت در یخچال میماند تا خراب نشود چه زمانی که پارچه داخلش باشد چه زمانی که نباشد.

نتیجه گیری
در این تحقیق طی یک سری مراحل آزمایشگاهی قابلیت رنگ پذیری پارچه سلولوزی (پنبه ای)را افزایش دادیم.در این فرآیند علاوه بر افزایش جذب رنگ توسط پارچه پنبه ای با دندانه دار کردن پارچه ماندگاری رنگ و ثبات رنگرزی انجام شده در هنر اکو پرینت افزایش یافته ،تاثیر بایندر کردن با پروتئین های حیوانی و گیاهی حتی در پایین ترین تانن ها و فعال کننده ها مشهود است.

منابع
(1)خسروی، علیرضا. قرنجیک، کمال الدین. “تاریخچه رنگرزی، در رنگرزی الیاف مصنوعی و استات سلولز”. چاپ اول. انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه.۴۷۳۱، سنتی، هنری مردمی
M Kamali Moghaddam, F Shahmoradi Ghaheh… – Journal of Textiles and …, 2022‏ – itast.ir‏(2)
AS Mousavi, H Khatami… – Human & …, 2022‏ – he.srbiau.ac.ir‏(3)
F Bakhshi, H Mirzaei, N Asefi – Journal of Veterinary Research, 2020‏ – دانشگاه تهران(4)
(5)تاثير دندريمر بر قابليت رنگرزي پارچه پنبه اي با مواد رنگزاي مستقيم
خاكزار بفرويي فاطمه, محمدعلي مالك رضا, مظاهري فيروزمهر – sid.ir‏
اثر شرايط پخت و سفيدگري همزمان (ناپيوسته) بر استحكام پارچه صد در صد پنبه اي خام(6)
توانايي حسين, انجمني رسول – sid.ir‏