تهیه و تنظیم: مریم نیک‌روش
قسمت اول: مجموعة «پوشاک در سینما و تئاتر»
وقتی از بازیگر در تئاتر یا سینما سخن می‌گوییم، معمولاً بدن انسانی را به یاد می‌آوریم؛ بدنی که حرکت می‌کند، می‌ایستد، می‌نشیند، سخن می‌گوید و از خلال کنش‌هایش شخصیت و موقعیت را به مخاطب منتقل می‌کند. در این میان لباس اغلب در جایگاهی فرعی قرار می‌گیرد: چیزی که بازیگر می‌پوشد و به کمک آن زمان، مکان، موقعیت اجتماعی یا ویژگی‌های شخصیت برای مخاطب قابل تشخیص می‌شود. اما اگر لباس فقط یک نشانة دیداری باشد، تکلیفِ وزن، حجم، جنس، محدودیتِ حرکتی و تماس آن با بدن چه می‌شود؟
پرسش این مقاله از همین نقطه شروع می‌شود: «آیا لباس هم بازیگر است؟» منظور از این پرسش، نسبت دادن قصد و آگاهی نسبت به لباس نیست، بلکه بررسی این مسئله است که آیا ویژگی‌های مادی لباس می‌توانند در شکل‌گیری تجربة اجرایی، حرکت بدن و دریافت مخاطب مشارکت کنند. این پرسش در مطالعات معاصر پوشاک اجرایی، اهمیت یافته است؛ حوزه‌ای که لباس را در پیوند با بدن، ماده، فضا و فرایند اجرا بررسی می‌کند .(Barbieri, 2017: Pantouvaki & Mc Neil, 2021)
از «لباسِ شخصیت» تا «لباسِ اجرا»
در خوانش متعارف، لباس را می‌توان نوعی نظام اطلاعاتی دانست: رنگ، فرم، پارچه و جزئیات آن دربارة شخصیت و جهانِ داستان اطلاعات می‌دهند. این کارکرد همچنان یکی از وظایف مهم طراحی لباس است، اما پژوهش‌های جدیدتر دامنة پرسش را گسترده‌تر کرده‌اند. دوناتلا باربیری در کتاب Costume in Performance، لباس مادی را بخشی مهم از آماده‌سازی، ارائه و دریافت اجرای زنده می‌داند و رابطة لباس، بدن و تجربة انسانی را در مرکز مطالعه قرار می‌دهد .(Barbieri, 2017) در نتیجه می‌توان دو پرسش متفاوت را دربارة یک لباس مطرح کرد: نخست، «این لباس چه چیزی را نشان می‌دهد؟» و دوم، «این لباس چه کاری انجام می‌دهد؟» پرسش دوم ما را از سطحِ بازنمایی به سطح ماده و اجرا می‌برد. لباسی که سنگین است، لباسی که حجم زیادی دارد، یا لباسی که دامنة حرکت اندام را محدود می‌کند، صرفاً اطلاعاتی درباره شخصیت ارائه نمی‌دهد؛ بلکه شرایط فیزیکیِ حضور بازیگر را نیز تغییر می‌دهد.
بدن؛ جایی‌که لباس و اجرا به هم می‌رسند.
یکی از مهم‌ترین مفاهیم در این بحث، «بدن» است. لباس بدونِ بدن اجرا نمی‌کند، اما بدن نیز هنگام اجرا دیگر همان بدنِ بدون لباس نیست. پارچه، ساختار، وزن و فرم لباس در تماس مستقیم با بدن قرار می‌گیرند و می‌توانند دامنة، سرعت یا کیفیت حرکت را تغییر دهند. این رابطه در پژوهش پدیدارشناختی باربیری نیز جایگاه مرکزی دارد. او در فصل(The Body as the Matter of Costume: A Phenomenological Practice) از نقش ادراک، حرکت و مواد در روش‌شناسی طراحی لباس سخن می‌گوید و پروژه پژوهشی خود را در جهت بازتعریف لباس به‌عنوان «عامل و آغازگر» در ساخت اجرا معرفی می‌کند.(Barbieri, 2020, pp. 197- 212)
از این منظر، لباس را نباید فقط سطحی برای دیده‌شدن دانست. بدن پوشیده، بدن دیگری است: بدنی که باید وزن لباس را تحمل کند، با حجم آن حرکت کند، محدودیت‌های آن را مدیریت کند و گاه حتی از طریق آن به شیوه‌ای متفاوت دیده شود. بنابراین، طراحی لباس می‌تواند پیش از آنکه معنایی نمادین تولید کند، یک وضعیت بدنی تولید کند.
آیا لباس می‌تواند حرکت را تغییر دهد؟ تصور کنیم بازیگری لباسی بسیار بلند و سنگین به تن دارد. او همچنان بازیگر است، اما شیوة حرکتش الزاماً همان شیوة حرکت با لباس روزمره نیست. ممکن است قدم‌ها کوه‌تاه‌تر شود یا نشستن نیازمند حرکتی متفاوت باشد. در نمونه‌ای دیگر، یک لباس حجیم می‌تواند مرز دیداری بدن را گسترش دهد و نسبت بدن با دیگر بازیگران یا فضای صحنه را تغییر دهد. در اینجا لباس جای بازیگر را نمی‌گیرد، اما امکانات و محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند که بازیگر باید درون آن‌ها عمل کند. همین نکته باعث می‌شود مفهوم «عاملیت مادی» برای مطالعة لباس اهمیت پیدا کند. عاملیت در اینجا به معنای اراده یا نیت انسانی نیست، بلکه به این معناست که ویژگی‌های یک شیء مادی می‌توانند در یک رابطه، امکان‌هایی را فراهم یا محدود کنند. براین مبنا باربیری در پژوهش خود دربارة لباس اجرایی، لباس را عنصری می‌داند که می‌تواند در فرایند شکل‌گیری و ساخت اجرا مشارکت داشته باشد .(Barbieri, 2017)
Critical Costume؛ وقتی لباس موضوع پژوهش می‌شود.
گسترش مطالعات لباس اجرایی را می‌توان در شکل‌گیری جریان‌هایی مانند Critical Costume نیز مشاهده کرد. ریچل هَن توضیح می‌دهد که Critical Costume به‌عنوان یک پلتفرم پژوهشی در سال 2013 شکل گرفت تا بحث و پژوهش تازه‌ای دربارة جایگاه لباس در هنر و فرهنگ معاصر ایجاد کند (Hann, 2019, pp. 21–37). اهمیت این جریان در آن است که لباس را از حاشیة مطالعات اجرا به موضوعی برای پژوهش مستقل و میان‌رشته‌ای نزدیک می‌کند. در چنین چارچوبی، لباس را می‌توان از منظر طراحی، بدن، ماده، اجرا، فرهنگ و تصویر مطالعه کرد. این تغییر زاویه برای سینما و تئاتر اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا لباس در این دو حوزه هم یک شیء مادی است و هم در یک نظام تصویری و اجرایی دیده می‌شود.
تصویر به مثابه سند: بازیگر، لباس و بدن در یک پرترة نمایشی، حدود 1868
برای دیدن رابطة بدن، لباس و اجرا، می‌توان به یک سند تصویری آرشیوی از لوتا کراب‌تری (Lotta Crabtree) رجوع کرد. رکورد Library of Congress این تصویر را یک پرترة تمام قد از کراب‌تری در لباس یک نقش نمایشی معرفی می‌کند. او به سمت راست ایستاده است، و سیگار برگ در دست دارد. این مشخصات، تصویر را مستقیماً به موضوع لباس در نسبت با بازیگر و نقش نمایشی مرتبط می‌کند.
اهمیت این تصویر برای بحث حاضر در این است که تمام قد بودن آن، امکان مشاهدة هم‌زمان پیکره و ساختار کلی لباس را فراهم می‌کند: مرز بدن، امتداد لباس تا پایین پیکره، نسبت حجم لباس با بدن و چگونگی قرارگیری اندام‌ها در یک وضعیت ایستاده، همگی در یک قابِ واحد دیده می‌شوند. در نتیجه، تصویر به ما اجازه می‌دهد پیش از تفسیر نمادین، رابطة دیداری و مادی بدن و پوشاک را بررسی کنیم. با این حال، باید میان «تصویر یک بازیگردر لباس» و «ثبت مستقیم حرکت در اجرا» تفاوت قائل شد. این عکس، پرتره‌ای صحنه‌پردازی شده است، بنابراین نمی‌توان از آن به تنهایی دربارة وزن لباس، محدودیت حرکتی یا شیوة واقعی بازی نتیجه گرفت. ارزش آن در این بحث، فراهم کردن یک نقطة مشاهده برای بررسی چگونگی شکل‌گیری پیکرة اجرایی از طریق لباس است.
لوتا کراب‌تری در لباس یک نقش نمایشی، حدود 1868 م، عکاس J. Gurney& Son
نکته روش‌شناختی: این تصویر به عنوان یک سند بصری برای بررسی نسبت بدن، لباس و پیکرة نمایش استفاده می‌شود، نه به‌عنوان شاهدی قطعی دربارة طراحی لباس، شیوة اجرای نمایش یا تجربة حرکتی بازیگر. اطلاعات شناسنامه‌ای و وضعیت حقوقی تصویر براساس رکورد Library of Congress ثبت شده است.
پس آیا لباس هم بازیگر است؟
اگر «بازیگر» را به معنای انسانی آگاه و صاحب اراده در نظر بگیریم، پاسخ روشن است: لباس بازیگر نیست. اما اگر پرسش را به معنای نقش داشتن در فرایند شکل‌گیری اجرا مطرح کنیم، پاسخ پیچیده‌تر می‌شود. مطالعات معاصر پوشاکِ اجرایی بیانگر آن است که لباس را نمی‌توان صرفاً پوششی منفعل یا نشانه‌ای برای معرفی شخصیت دانست. ماده، فرم و رابطة لباس با بدن می‌توانند شرایطی ایجاد کنند که بر حرکت، حضور و ادراکِ اجرا اثر بگذارد (Barbieri, 2017; Barbieri, 2020). بنابراین، آیا لباس جای بازیگر را می‌گیرد؟ نه؛ اما می‌تواند یکی از عناصرِ فعال در شکل‌گیری بازی و تجربة اجرا باشد. ازاین منظر، پرسش اصلی فقط این نیست که بازیگر چه می‌پوشد، بلکه این است که لباس چگونه با بدن، حرکت، شخصیت و روایت همراه می‌شود و حضور او را بر صحنه یا پرده شکل می‌دهد. این پرسش، آغاز جست‌و‌جویی است که در ادامة این مجموعه دنبال خواهد شد.
Barbieri, D. (2017). Costume in Performance: Materiality, Culture, and the Body. Bloomsbury Visual Arts.
Barbieri, D. (2020). The Body as the Matter of Costume: A Phenomenological Practice. In S. Pantouvaki & P. McNeil (Eds.), Performance Costume: New Perspectives and Methods (pp. 197–212). Bloomsbury Academic.
Hann, R. (2019). Debating critical costume: Negotiating ideologies of appearance, performance and disciplinarity. Studies in Theatre and Performance, 39(1), 21–37. https://doi.org/10.1080/14682761.2017.1333831
Pantouvaki, S., & McNeil, P. (Eds.). (2021). Performance Costume: New Perspectives and Methods. Bloomsbury Academic.
J. Gurney & Son, photographer. (ca. 1868). Lotta Crabtree, full-length portrait in costume for a theatrical role, smoking a cigar [Photograph]. Library of Congress, Prints and Photographs Division. Digital ID: cph 3b03235; LCCN: 2004676403; Reproduction No.: LC-USZ62-55346. https://www.loc.gov/item/2004676403/
Library of Congress. (n.d.). Lotta Crabtree, full-length portrait in costume for a theatrical role, smoking a cigar. Prints and Photographs Division. Rights Advisory: No known restrictions on publication. https://www.loc.gov/resource/cph.3b03235/
Library of Congress. (n.d). Rights and Restrictions Information. Prints and Photographs Reading Room. https://www.loc.gov/rr/print/res/rights.html
