تهیه و تنظیم: مریم دانشور
مشخصات موزه
Victoria and Albert Museum (V&A)
نام فارسی: موزه ویکتوریا و آلبرت
شهر: لندن، بریتانیا
حوزه‌های مرتبط: مد، لباس، پارچه، نساجی، اکسسوری، طراحی، هنرهای تزئینی
قدمت: تأسیس ۱۸۵۲؛ انتقال به محل کنونی ۱۸۵۷
مجموعه مد و منسوجات: بیش از ۷۵ هزار قطعه یا مجموعه و پوشش تاریخی متعلق به بیش از ۵۰۰۰ سال
در میان موزه‌های بزرگ جهان، موزه ویکتوریا و آلبرت (V&A) در لندن جایگاهی ویژه در مطالعه تاریخ هنر، طراحی، پارچه و مد دارد. اهمیت این موزه برای پژوهشگران حوزه پوشاک از آنجا ناشی می‌شود که لباس را نه یک شیء صرفاً تزئینی، بلکه بخشی از تاریخ اجتماعی، فناوری، صنعت، هنر و زندگی روزمره می‌بیند.
تاریخچه تأسیس و تحول موزه
V&A در سال ۱۸۵۲ تأسیس شد و در سال ۱۸۵۷ به محل کنونی خود در ساوت کنزینگتون منتقل شد. این مجموعه در سال ۱۸۵۲ با نام “موزه مصنوعات” (Museum of Manufactures) تأسیس شد، در سال ۱۸۵ به محل کنونی خود در ساوت کنزینگتون منتقل و به “موزه ساوت کنزینگتون” تغییر نام یافت و نهایتاً در سال ۱۸۹۹ نام آن به موزه ویکتوریا و آلبرت تغییر کرد. شکل‌گیری موزه با میراث نمایشگاه بزرگ لندن در سال ۱۸۵۱ ارتباط مستقیم داشت؛ نمایشگاهی که هدف آن معرفی پیشرفت‌های صنعتی و الهام‌بخشی به طراحان و تولیدکنندگان بود.
لباس مجلسی، کریستوبال بالنساگا (1954)
از همان سال‌های نخست، پارچه و منسوجات بخش مهمی از مأموریت موزه بودند. رویکرد اولیه تنها جمع‌آوری اشیای زیبا نبود؛ بلکه نمونه‌های تاریخی برای آموزش طراحان، هنرمندان و تولیدکنندگان گردآوری می‌شد تا آنان بتوانند از مواد، تکنیک‌ها، ترکیب‌بندی و نقش‌مایه‌های موجود در آثار تاریخی برای خلق طراحی‌های جدید استفاده کنند. همین نگاه آموزشی، بعدها V&A را به یکی از منابع مهم مطالعه تاریخ طراحی پارچه و مد تبدیل کرد.
گنجینه‌ای از بیش از پنج هزار سال تاریخ نساجی
یکی از مهم‌ترین دلایل شهرت V&A، گستردگی مجموعه منسوجات آن است. این موزه در حال حاضر مجموعه ملی بریتانیا در زمینه مد و منسوجات را در اختیار دارد و اعلام می‌کند که این مجموعه بیش از ۵ هزار شیء یا مجموعه شیء را در بر می‌گیرد که بیش از ۵۰۰۰ سال تاریخ را از مصر پیش از سلسله‌ها تا روزگار معاصر پوشش می‌دهد. در این مجموعه تقریباً تمامی تکنیک‌های مهم نساجی، از بافت و چاپ تا گلدوزی، تور، تاپستری و قالی حضور دارند.
از مجموعه منسوجات موزه ویکتوریا و آلبرت، پارچه لباس، اثر مدرسه آتلیه مارتین برای پل پوآره (۱۸۷۹–۱۹۴۴). ساتن چاپ بلوکی. پاریس، فرانسه، حدود ۱۹۱۹.
اهمیت این مجموعه فقط در تعداد آثار خلاصه نمی‌شود. گستره جغرافیایی و تنوع مواد و فنون آن نیز چشمگیر است. پارچه‌های ابریشمی قدیمی خاور نزدیک، تاپستری های اروپایی و چینی، گلدوزی قرون میانه انگلستان، قالی‌های صفوی، منسوجات هند و آثار جنبش هنر و صنایع دستی از جمله حوزه‌هایی هستند که در V&A مجموعه‌های قابل توجهی را به خود اختصاص داده اند. به همین دلیل، این موزه برای پژوهش درباره رابطه میان پارچه، نقش، فناوری تولید، فرهنگ و مد اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
در میان این آثار، نمونه‌هایی وجود دارند که امکان مطالعه یک پارچه را فراتر از ظاهر آن فراهم می‌کنند؛ یعنی پژوهشگر می‌تواند درباره الیاف، شیوه بافت، تکنیک تزئین، رنگ، ساختار نقش و کاربرد تاریخی آن نیز تحقیق کند. این رویکرد برای دانشجویان طراحی پارچه و لباس اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد طراحی معاصر در خلأ شکل نمی‌گیرد و بسیاری از ایده‌های امروز ریشه در تجربه‌های چندصدساله تولید و تزئین منسوجات دارند.
از لباس‌های قرن هفدهم تا مد معاصر
بخش مد موزه یکی از شناخته‌شده‌ترین قسمت‌های V&A است. خود موزه این مجموعه را گسترده‌ترین و جامع‌ترین مجموعه لباس در جهان معرفی می‌کند که پنج قرن تاریخ پوشاک را دربرمی‌گیرد. در این بخش می‌توان از لباس‌های قرن هفدهم و لباس‌های معروف قرن هجدهم موسوم به مانتوا تا پوشاک مدرن و آثار طراحان قرن بیستم و بیست‌ویکم را مشاهده کرد.
یکی از ویژگی‌های مهم این مجموعه آن است که تاریخ مد را فقط از طریق نام طراحان روایت نمی‌کند. لباس‌ها در زمینه اجتماعی و فرهنگی دوره خود قابل بررسی هستند. برای مثال، لباس‌های دهه ۱۹۳۰ آثار شنل و پارلی را دربرمی‌گیرند و مجموعه دهه ۱۹۶۰ به طراحانی مانند ماری کوانت و باربارا هولانیکی توجه دارد. همچنین آثار اوت کوتور پس از جنگ جهانی دوم، از جمله طراحی‌های دیور و بالنسیگا، بخشی از این روایت هستند.
دهه ۱۹۶۰ در مجموعه V&A اهمیت خاصی دارد، زیرا این دوره با تغییرات عمیق اجتماعی و فرهنگی و تولد گونه‌ای از مد جوان‌محور همراه بود. مجموعه موزه تحول سبک از مدرن (mod) تا عصر فضا و گرایش‌های هیپی را ثبت کرده و آثار طراحانی همچون ماری کوانت، باربارا هولانیکی، ماری کوانت و پیر کاردن را در خود جای داده است.
مجموعه خیس، لباس‌های بارانیِ PVC مری کوانت (سال ۱۹۶۳)
از این منظر، موزه V&A را می‌توان نوعی آرشیو تحول سلیقه و سبک زندگی دانست. تغییر طول دامن، فرم یقه، ساختار کت، نوع پارچه یا شیوه استفاده از رنگ در یک دوره تاریخی، تنها یک تغییر فرمی نیست؛ بلکه می‌تواند نشانه‌ای از تحولات اجتماعی، فناوری و اقتصادی همان دوره باشد.
پارچه چگونه به مد تبدیل می‌شود؟
یکی از جذاب‌ترین ویژگی‌های V&A برای مخاطب حوزه طراحی لباس، امکان مشاهده ارتباط نزدیک میان پارچه و فرم لباس است. بسیاری از لباس‌ها بدون توجه به متریال و تکنیک تولید آن‌ها قابل فهم نیستند. پارچه ابریشمی، مخمل، پنبه، پشم، تور یا پارچه چاپ‌شده، هرکدام رفتار متفاوتی در بدن ایجاد می‌کنند و بر فرم نهایی لباس اثر می‌گذارند.
منبعLondon College of Fashion and V&A East :
مجموعه منسوجات V&A نشان می‌دهد که چگونه تکنیک می‌تواند خود به زبان طراحی تبدیل شود. بافت، گلدوزی، چاپ، tapestry و تزئینات سطحی در بسیاری از دوره‌ها نه تنها وظیفه زیباسازی، بلکه نقش مهمی در تعریف هویت یک پارچه داشته‌اند. این مسئله به‌ویژه در مطالعه پارچه‌های هند، خاورمیانه و شرق آسیا اهمیت دارد، زیرا بخشی از هویت فرهنگی جوامع مختلف از طریق تکنیک‌های منحصربه‌فرد تولید و تزئین پارچه منتقل شده است.
برای نمونه، V&A در بخش مطالعات منسوجات هند نشان می‌دهد که تاریخ پارچه‌های دست‌ساز هند با منابع طبیعی، الیاف گیاهی، رنگ‌های طبیعی و تخصص‌های منطقه‌ای پیوند خورده است. برخی مناطق به ابریشم، برخی به پنبه‌های ظریف و برخی به رنگ‌های ویژه شهرت یافته‌اند. این پارچه‌ها در طول قرن‌ها در تجارت جهانی نیز نقش داشته‌اند و به بازارهای مختلف راه پیدا کرده‌اند.
نقش تاریخ در شکل‌گیری طراحی مد
V&A فقط محل حفظ اشیای قدیمی نیست؛ بلکه خود تاریخ موزه نشان می‌دهد که چگونه مجموعه‌های تاریخی می‌توانند مستقیماً بر طراحی نسل‌های بعد تأثیر بگذارند. نمونه جالب آن ویلیام موریس است. موزه آثار متعددی از طراحی‌های پارچه او را نگهداری می‌کند و توضیح می‌دهد که موریس برای خلق برخی طرح‌های خود از منسوجات تاریخی موجود در مجموعه موزه ساوت کنزینگتون الهام گرفته بود. او به‌طور خاص از پارچه‌های ابریشمی ایتالیایی سده‌های شانزدهم و هفدهم تأثیر پذیرفت.
پارچه مبلی ویندراش، طراحی ویلیام موریس انگلستان (1883)
این رابطه میان موزه و طراح، یکی از مهم‌ترین مفاهیمی است که می‌توان از تجربه V&A آموخت: “موزه تنها حافظ گذشته نیست؛ می‌تواند آزمایشگاهی برای آینده طراحی باشد”.
مد جهانی در یک موزه
اگرچه V&A در لندن قرار دارد، مجموعه آن به مد بریتانیا محدود نیست. گستره آثار آن از نقاط مختلف جهان تشکیل شده و بخش‌های متفاوت موزه امکان مطالعه پوشاک و منسوجات اروپا، آسیا، آفریقا و دیگر مناطق را فراهم می‌کنند. در برنامه‌های نمایشگاهی موزه نیز این نگاه جهانی دیده می‌شود. نمایشگاه‌هایی درباره مد آفریقا و کیمونو؛ از کیوتو تا کت‌واک نمونه‌هایی از تلاش V&A برای بررسی مد در بسترهای فرهنگی گوناگون بوده‌اند.
همچنین، موزه ویکتوریا و آلبرت مجموعه‌ای جامع از منسوجات ایرانی را در خود جای داده است که بازه تاریخی گسترده‌ای از دوران ساسانی و قرون اولیه اسلامی (سامانی، سلجوقی و ایلخانی) تا دوره‌های تیموری، صفویه، زندیه، قاجار و حتی نمونه‌های معاصر پهلوی را پوشش می‌دهد. در این میان، دوران صفویه به عنوان عصر طلایی نساجی ایران، با آثار درباری و مجلل خود جایگاه ویژه‌ای در این موزه دارد و دوران قاجار نیز به دلیل تنوع گسترده در پوشاک و پارچه‌های روزمره و مجلسی، بخش بزرگی از این گنجینه را به خود اختصاص داده است که امکان مطالعه سیر تحول الیاف و سبک‌های طراحی را در طول سده‌ها فراهم می‌کند.
در تصویر زیر «قالی سالتینگ» (Salting Carpet) یکی از شاهکارهای نساجی ایران در اواخر قرن شانزدهم میلادی (دوره صفوی، احتمالاً دربار قزوین) قابل مشاهده است. این قالی به دلیل طراحی استادانه گل‌وبوته، نقوش حیوانات و کتیبه‌هایی از اشعار حافظ که با مفتول‌های نقره زربفت‌کاری شده‌اند، اهمیت ویژه‌ای دارد. این اثر، شاخص‌ترین نمونه از گروهی از فرش‌هاست که در ادبیات پژوهشی به «فرش‌های سالتینگ» معروف‌اند. تاریخچه این فرش با دربار صفوی، هدایای دیپلماتیک به امپراتوری عثمانی، و احتمالا فروش آن از انبارهای کاخ عثمانی در دوران آشوب جنگ روسیه و ترکیه (۱۸۷۷-۱۸۷۸) گره خورده است، تا اینکه در نهایت در دهه ۱۸۸۰ توسط «جرج سالتینگ» در لندن خریداری شد.
قالی سالتینگ، دوره صفوی، قزوین ایران (اواخر قرن 16 میلادی)
از نظر تنوع فنی منسوجات ایرانی، این مجموعه ویترینی از تکنیک‌های پیچیده نساجی است؛ از زربفت‌های درباری (زری‌بافی) که با تلفیق ابریشم و مفتول‌های طلا و نقره بافته شده‌اند تا مخمل‌های نقش‌برجسته و پرزدار کاشان که از دیدگاه مهندسیِ ساختار پارچه بسیار حائز اهمیت هستند. همچنین منسوجات نفیس ترمه با طرح‌های بته‌جقه، هنرهای سوزن‌دوزی (مانند رشتی‌دوزی و پته‌دوزی)، و پارچه‌های پنبه‌ای چاپ‌خورده به روش سنتی (قلمکار) در این آرشیو دیده می‌شوند. در کنار این‌ها، مجموعه‌ای از قالی‌ها و گلیم‌های ارزشمند که شاهکارهای گره‌بافی و رنگرزی طبیعی به شمار می‌روند، این کلکسیون را به یکی از غنی‌ترین منابع مطالعاتی برای پژوهشگران مهندسی نساجی و تاریخ هنر تبدیل کرده است.
رویکرد موزه در مطالعه مد اسلامی و پوشاک آسیا نیز اهمیت دارد. در چنین مجموعه‌هایی، لباس را می‌توان در ارتباط با مذهب، هویت، تجارت، فناوری، جنسیت، طبقه اجتماعی و ارتباطات میان فرهنگ‌ها بررسی کرد؛ رویکردی که برای پژوهش‌های تطبیقی میان ایران، اندونزی، هند، خاورمیانه و اروپا نیز قابل استفاده است.
V&A امروز؛ موزه‌ای میان تاریخ و فناوری
V&A در سال‌های اخیر تلاش کرده روش‌های جدیدی برای مطالعه آثار خود به کار گیرد. یکی از نمونه‌های جالب آن پروژه عکاسی اشعه ایکس برای بررسی مجموعه مد است که از سال ۲۰۱۶ انجام شده است. تصویربرداری با اشعه ایکس امکان مشاهده ساختارهای داخلی لباس، مواد و شیوه ساخت بخش‌هایی از آن را فراهم می‌کند؛ یعنی پژوهشگر می‌تواند فراتر از ظاهر یک لباس، ساختمان و فناوری تولید آن را نیز بررسی کند.
تصویر اشعه ایکس لباس مجلسی، کریستوبال بالنساگا (1954)
همچنین موزه در سال ۲۰۲۶ مسیر مطالعاتی ویژه‌ای برای مد معاصر قرن بیست‌ویکم معرفی کرده که از جواهرات دست‌ساز و کیمونوهای چاپ دیجیتال تا پوشاک ورزشی، کفش‌های تجربی و لباس‌های صحنه را دربرمی‌گیرد. این موضوع نشان می‌دهد که V&A تلاش می‌کند ارتباط میان میراث تاریخی و تحولات امروز مد را حفظ کند.
در عین حال، وضعیت فضای نمایش مد در سال ۰۲۶ در حال تغییر است. گالری مد در V&A برای بازسازی و توسعه بسته شده و طبق اعلام رسمی موزه، قرار است در پاییز ۲۰۲۸ بازگشایی شود. در این دوره، برخی از آثار مد همچنان در دیگر گالری‌های موزه و همچنین در مجموعه آنلاین در دسترس هستند.
چرا V&A برای پژوهشگران مد و پارچه مهم است؟
اهمیت V&A را می‌توان در پیوند هم‌زمان چند حوزه دید: تاریخ لباس، طراحی مد، نساجی، صنایع‌دستی، فناوری، تجارت، فرهنگ و آموزش طراحی. این موزه به پژوهشگر اجازه می‌دهد که یک لباس را هم از منظر زیبایی‌شناسی مطالعه کند و هم از نظر ساختار، مواد، تکنیک، زمینه اجتماعی و تأثیرات فرهنگی.
برای یک طراح لباس، مشاهده لباس‌های تاریخی می‌تواند به شناخت برش و فرم کمک کند؛ برای طراح پارچه، بررسی بافت، رنگ و نقش منبع الهام است؛ برای پژوهشگر مد، سیر تغییرات لباس داده‌ای تاریخی فراهم می‌کند و برای مدرس، مجموعه موزه می‌تواند به نمونه‌ای عینی برای آموزش تاریخ لباس و طراحی تبدیل شود.
از این منظر، V&A فقط یکی از موزه‌های معروف لندن نیست؛ بلکه یکی از مهم‌ترین آرشیوهای قابل مطالعه برای درک رابطه میان انسان، لباس، پارچه و طراحی در طول تاریخ است.
منبع اصلی برای پژوهش و ارجاع:
تمامی تصاویر از وب‌سایت رسمی موزه ویکتوریا و آلبرت و منابع مرتبط با نمایشگاه‌های این موزه استخراج شده‌اند.